Yaxın Şərqdə gərginlik Avropada qaz qiymətlərinə necə təsir edir?

Son illərdə qlobal enerji bazarı ardıcıl şoklarla üzləşib. Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra Avropa qaz təchizatında struktur dəyişikliklərinə getdi, mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) idxalını artırdı və anbar tutumlarını genişləndirdi.

“Stabil.az”ın məlumatına görə, lakin Yaxın Şərqdə artan gərginlik fonunda qaz qiymətlərinin yenidən yüksəlməsi göstərir ki, enerji təhlükəsizliyi məsələsi hələ də tam həll olunmayıb. Regiondakı hərbi-siyasi risklər təkcə neftə deyil, qaz bazarına da ciddi təsir göstərir və Avropanın enerji balansını həssas vəziyyətdə saxlayır.

Yaxın Şərq niyə kritik əhəmiyyətə malikdir?

Yaxın Şərq qlobal enerji ixracının mühüm mərkəzidir. Dünyanın ən iri LNG ixracatçılarından biri olan Qətər Avropanın son illərdə əsas alternativ təchizatçılarından birinə çevrilib. Regionda baş verən hər hansı eskalasiya LNG terminallarına, ixrac infrastrukturuna və ya nəqliyyat marşrutlarına risk yaradır.

Xüsusilə Hörmüz boğazı qlobal enerji axınının strateji keçid nöqtəsidir. Bu marşrutla hər gün milyonlarla barel neft və böyük həcmdə qaz daşınır. Əgər regional münaqişə nəticəsində bu marşrutda təhlükəsizlik zəifləyərsə, sığorta xərcləri və daşıma tarifləri arta, nəticədə Avropa bazarında qiymətlər yüksələ bilər.

Digər mühüm faktor Qırmızı dəniz və Süveyş kanalı istiqamətində təhlükəsizlik riskləridir. Bu marşrut LNG tanker daşımalarının mühüm hissəsini təşkil edir. Alternativ marşrutların uzanması logistika xərclərini artırır və təklif tərəfini məhdudlaşdırır.

Yaxın tarixə nəzər salsaq, Avropa ölkələri Rusiyanın boru qazından asılılığı azaltmaq üçün LNG idxalını kəskin şəkildə artırdı. Burada ABŞ və Qətər əsas tədarükçülər oldu. Lakin LNG bazarı qlobaldır və Asiya ilə birbaşa rəqabət mövcuddur. Əgər Yaxın Şərqdə risklər artarsa və təklif azalarsa, spot bazarda qiymətlər sürətlə yüksələ bilər.

Məsələn, Almaniya son iki ildə sürətlə LNG terminalları inşa edərək idxal imkanlarını genişləndirib. Lakin infrastrukturun mövcudluğu hələ sabit və ucuz təchizat demək deyil. Qlobal bazarda hər hansı şok Avropanı yenidən yüksək qiymətlərlə üz-üzə qoya bilər.

Enerji bazarlarında qiymət formalaşması yalnız fiziki təkliflə bağlı deyil. Gərginlik xəbərləri və mümkün eskalasiya ssenariləri fyuçers bazarlarında spekulyativ alqı-satqını artırır. Bu isə real kəsinti baş vermədən belə qiymətlərin yüksəlməsinə səbəb ola bilər.

Xüsusilə Niderlandın TTF qaz habında (Avropanın əsas qiymət göstəricisi) hərbi və geosiyasi xəbərlərə reaksiya çox sürətlidir. Yaxın Şərqdə hərbi əməliyyatların genişlənməsi ehtimalı treyderlərin risk primlərini artırmasına gətirib çıxarır.

Bəllidir ki, Avropa 2022-ci ildən sonra Rusiya qazının payını kəskin azaltdı. Rusiya hələ də qlobal qaz bazarında mühüm oyunçu olsa da, Avropaya birbaşa ixrac əvvəlki səviyyədə deyil. Bu səbəbdən alternativ mənbələr olan Norveç, ABŞ LNG-si, və Qətər daha kritik rol oynayır.

Əgər Yaxın Şərqdəki gərginlik Qətər və ya digər regional ixracatçılara təsir edərsə, Avropanın seçim imkanları daralır. Norveç hasilatı sabit olsa da, artım potensialı məhduddur. ABŞ LNG ixracı isə daxili bazar və Asiya tələbi ilə balanslaşdırılır.

Qiymət artımının iqtisadi təsirləri

Qaz qiymətlərinin artması birbaşa elektrik enerjisi və istilik xərclərinə təsir edir. Avropa ölkələrinin bir qismində elektrik istehsalında qazın payı yüksəkdir. Bu isə sənaye müəssisələrinin maya dəyərini artırır və inflyasiyaya təkan verir.

Enerji üzrə kimya, metallurgiya, gübrə istehsalı kimi sahələr artıq son illərdə yüksək qiymətlərdən zərər görüb. Almaniya və İtaliya kimi sənaye ölkələrində enerji xərcləri rəqabət qabiliyyətinə birbaşa təsir göstərir. Qiymətlərin uzun müddət yüksək qalması sənaye istehsalının azalmasına və investisiyaların digər regionlara yönəlməsinə səbəb ola bilər.

Enerji qiymətləri Avropada siyasi sabitlik üçün həssas mövzudur. 2022-ci ildəki enerji böhranı zamanı bir sıra ölkələr subsidiyalar və tavan qiymət mexanizmləri tətbiq etdi. Lakin bu tədbirlər büdcəyə ciddi yük yaratdı.

Əgər Yaxın Şərqdəki vəziyyət uzunmüddətli qeyri-müəyyənlik yaratsa, hökumətlər yenidən fiskal dəstək paketləri ilə çıxış etməli ola bilər. Bu isə dövlət borcunun artmasına və maliyyə intizamı ilə bağlı sualların yaranmasına səbəb ola bilər.

Paradoksal olaraq, qaz qiymətlərinin artımı bərpa olunan enerji investisiyalarını sürətləndirə bilər. Yüksək qiymətlər alternativ enerji mənbələrini daha rəqabətqabiliyyətli edir. Günəş və külək enerjisi layihələri üçün investisiya axını arta bilər.

Eyni zamanda hidrogen və enerji saxlama texnologiyalarına maraq güclənir. Avropa İttifaqı enerji təhlükəsizliyini yalnız təchizatın şaxələndirilməsi ilə deyil, həm də istehlak strukturunun dəyişdirilməsi ilə təmin etməyə çalışır.

Yaxın Şərqdəki vəziyyət Avropanın enerji təhlükəsizliyinin nə qədər qlobal risklərdən asılı olduğunu bir daha göstərir. Qaz bazarı regional deyil, qlobal xarakter daşıyır və hərbi-siyasi gərginliklər birbaşa qiymətlərə ötürülür.

Avropa üçün əsas dərs təchizatın daha da şaxələndirilməsi, enerji effektivliyinin artırılması və bərpa olunan enerji keçidinin sürətləndirilməsidir. Əks halda hər yeni geosiyasi böhran qaz qiymətlərinin artımı və iqtisadi təzyiq dalğası ilə müşayiət olunacaq. Enerji təhlükəsizliyi artıq yalnız iqtisadi məsələ deyil,  geosiyasi sabitliyin və sosial rifahın əsas sütunlarından biridir.

Stabil.Az