Yaxın Şərqdə diplomatik hərəkətlilik: İran ABŞ-a sülh planı təklif edib

Yaxın Şərqdə gərginliyin pik həddə çatdığı bir vaxtda regionda genişmiqyaslı müharibənin qarşısını almaq üçün növbəti diplomatik gediş İrandan gəlib. Tehran rəhbərliyi Vaşinqtona böhrandan çıxış yollarını ehtiva edən və regionda sabitliyi hədəfləyən dörd mərhələli sülh planı təqdim edib. Ağ Ev və Konqres daxilində məsələ ətrafında müzakirələr sürətlənərkən, tərəflərin şərtləri və hərbi ritorikası prosesin hələ də həssas xətt üzərində olduğunu göstərir.

"Stabil.az"ın məlumatına görə, “Fars” agentliyi İranın danışıqlar qrupunun üzvü Səid Əcərliyə istinadən yazır ki, İran Amerika Birləşmiş Ştatlarına mümkün sülh sazişi üçün dörd mərhələli çərçivə strukturu təklif edib.

Beləliklə, birinci mərhələ müharibənin dayandırılmasını və bütün tərəflərin, o cümlədən İran, ABŞ və “müqavimət cəbhəsi”nin iştirakı ilə bütün hərbi əməliyyatların tamamilə dayandırılmasını nəzərdə tutur.

İkinci mərhələ praktiki tədbirlərə, o cümlədən Hörmüz boğazı ilə bağlı məsələlərə, blokadaların aradan qaldırılmasına, neft sanksiyalarının ləğvinə və İranın dondurulmuş aktivlərinin bir hissəsinin sərbəst buraxılmasına yönələcək.

Üçüncü mərhələ daha geniş sanksiyaları və nüvə məsələlərini əhatə edəcək.
Yekun mərhələ isə sazişin icrasına nəzarət etmək və bütün tərəflərin öhdəliklərinə əməl etməsini təmin etmək üçün müşahidə komitəsinin yaradılmasını nəzərdə tutur.

“CNN”in məlumatına görə, İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi bildirib ki, ABŞ və İsrail arasındakı müharibə yalnız “Livanda da bitdikdə” başa çatacaq.

Onu da qeyd edək ki, iyunun 3-də “New York Post” qəzetinin podkastında ABŞ Prezidenti Donald Tramp Yaxın Şərqdəki münaqişə ilə bağlı vəziyyəti müzakirə edib. O bəyan edib ki, İran nüvə silahından imtina etməyə razılaşıb, lakin “onlar fikirlərini dəyişə bilərlər”.

Bundan bir gün əvvəl Tramp “ABC News” telekanalına müsahibəsində İranla atəşkəs barədə razılaşmanın “növbəti həftə ərzində” əldə oluna biləcəyini söyləmişdi. Elə həmin gün “Tasnim” agentliyi İranın İsrailin Livandakı hərəkətlərinə etiraz olaraq vasitəçilərin köməyi ilə aparılan danışıqları dayandırdığını xəbər vermişdi.

Bu arada ABŞ Nümayəndələr Palatası Trampdan Konqresin razılığı olmadan İranla müharibəni dayandırmağı tələb edən qətnamə qəbul edib. Qətnamənin lehinə 215 konqresmen səs verib, 208-i isə əleyhinə çıxıb. Təşəbbüsü dörd respublikaçı dəstəkləyib.

İranın ABŞ-a dörd mərhələli sülh planı təklif etməsi və paralel olaraq Vaşinqtonda baş verən siyasi proseslər Yaxın Şərqdəki böhranın keyfiyyətcə yeni bir mərhələyə qədəm qoyduğunu göstərir.

İranın təklif etdiyi çərçivə strukturu Tehrana qarşı iqtisadi təzyiqlərin dözülməz həddə çatdığının göstəricisidir. Xüsusilə ikinci və üçüncü mərhələlərdə yer alan neft sanksiyalarının ləğvi, aktivlərin dondurulması və nüvə güzəştləri bəndləri İranın iqtisadi nəfəsliyə ehtiyacı olduğunu bəyan edir. Lakin rəsmi Tehran bu güzəştləri müqabilində “Müqavimət Oxu”nu (Hizbullah, Həmas, Husilər) prosesin tərkib hissəsi kimi təqdim edərək regiondakı geosiyasi təsir rıçaqlarını qoruyub saxlamağa çalışır.

İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin “müharibə Livanda bitdikdə bitəcək” bəyanatı bu planın ən zəif və həssas bəndidir. Bu o deməkdir ki, İran ABŞ-la birbaşa toqquşmadan qaçmaq istəsə də, öz proksi qüvvələrini (xüsusilə Hizbullahı) tamamilə qurban vermək niyyətində deyil. Livan cəbhəsi sabitləşmədən bu sülh planının real tətbiqi qeyri-mümkün görünür, çünki İsrailin hərbi hədəfləri Vaşinqtonun diplomatik təqvimindən fərqli icra olunur.

Ekspertlərin fikrincə, İranın təklifi mükəmməl bir sülh sənədindən daha çox, “atəşkəs üçün diplomatik zəmin yoxlanışı” xarakteri daşıyır. “Tasnim” agentliyinin danışıqların dayandırılması barədə verdiyi xəbər də sübut edir ki, regionda sahədəki (məsələn, Livan və Qəzzadakı) hərbi reallıqlar masadakı diplomatik bəyanatları üstələyir.

Yaxın perspektivə nəzər salsaq, sazişin “növbəti həftə ərzində” əldə olunması ehtimalı olduqca aşağıdır. Tərəflər arasında “nəzarət komitəsi” (4-cü mərhələ) qurulsa belə, İsrailin bu razılaşmaya daxil edilməməsi və Konqresin Trampın əl-qolunu bağlamaq cəhdləri bu çərçivə sənədinin icrasını ciddi şəkildə ləngidəcək.

İnam böhranının yaşandığı bir mühitdə İranın irəli sürdüyü dörd mərhələli plan regionda gərginliyin azaldılması üçün mühüm kompromis cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin rəsmi Tehranın sülh şərtini Livandakı vəziyyətlə birbaşa bağlaması və ABŞ daxilindəki siyasi ixtilaflar bu prosesin rəvan getməyəcəyindən xəbər verir. ABŞ Nümayəndələr Palatasının son qətnaməsi Konqresin Tramp administrasiyasının hərbi səlahiyyətlərini məhdudlaşdırmaq istəyini ortaya qoysa da, tərəflərin bir-birinə qarşı atacağı növbəti addımlar və xüsusilə İsrailin regiondakı hərbi aktivliyi bu sülh təklifinin taleyini həll edən əsas amillər olacaq.

Stabil.Az