Ukraynaya dron tədarükündə Portuqaliya təcrübəsi

2022-ci ildə başlayan Rusiya-Ukrayna müharibəsi müasir hərbi texnologiyaların, xüsusilə pilotsuz uçuş aparatlarının (PUA) və ya dronların əhəmiyyətini bir daha ön plana çıxardı. Müharibənin ilk aylarından etibarən dronlar kəşfiyyat, hədəf müəyyənləşdirmə və zərbə əməliyyatlarında geniş istifadə olunmağa başladı. Bu vəziyyət dünyanın bir çox ölkələrinin müdafiə sənayesinə və hərbi tədarük siyasətinə diqqəti artırdı.

"Stabil.az"ın məlumatına görə, Avropa İttifaqına üzv olan Portuqaliya da bu kontekstdə müzakirə edilən ölkələrdən biridir. Lakin Portuqaliyanın Rusiya və Ukraynaya dron tədarük etməsi məsələsi beynəlxalq siyasət, hüquq və təhlükəsizlik baxımından mürəkkəb və həssas mövzu hesab olunur.

Əvvəlcə qeyd etmək lazımdır ki, Avropa İttifaqı və NATO üzvü olan ölkələrin böyük əksəriyyəti Ukraynaya siyasi, humanitar və hərbi dəstək göstərib. Bu dəstək çərçivəsində müxtəlif növ hərbi texnika, sursat və müdafiə sistemləri Ukraynaya göndərilib. Portuqaliya da həmin ölkələr sırasında yer alır və müharibə başlayandan sonra Ukraynaya müxtəlif hərbi və qeyri-hərbi yardımlar təqdim edib. Bu yardımlar əsasən zirehli texnika, sursat, tibbi avadanlıqlar və hərbi təlim dəstəyi kimi sahələri əhatə edib.

Dron texnologiyalarının müharibədə artan rolu Portuqaliyanın müdafiə sənayesi və texnologiya sektorunun da diqqət mərkəzinə düşməsinə səbəb olub. Müasir müharibələrdə pilotsuz sistemlər daha ucuz, çevik və effektiv vasitə kimi qəbul edilir. Bu səbəbdən bir çox Avropa ölkəsi kimi Portuqaliya da pilotsuz sistemlərin istehsalı, modernləşdirilməsi və istifadə sahələrinin genişləndirilməsi istiqamətində araşdırmalar aparır.

Ukraynaya dron və ya dron texnologiyalarının verilməsi məsələsi əsasən kollektiv təhlükəsizlik çərçivəsində müzakirə olunur. Avropa ölkələrinin bir çoxu Ukraynaya kəşfiyyat və müşahidə məqsədli pilotsuz sistemlər təqdim edib. Bu tip dronlar döyüş əməliyyatlarında birbaşa zərbə vurmaqdan daha çox, məlumat toplamaq və taktiki planlaşdırma üçün istifadə olunur. Belə texnologiyalar Ukraynanın müdafiə qabiliyyətinin artırılmasına kömək edir.
Portuqaliya da müdafiə sahəsində NATO ilə sıx əməkdaşlıq edən ölkələrdən biridir. Bu səbəbdən onun hərbi yardımları əsasən kollektiv qərarlar və beynəlxalq öhdəliklər çərçivəsində həyata keçirilir. Ukraynaya hərbi dəstək məsələsində də Portuqaliya NATO və Avropa İttifaqı çərçivəsində qəbul olunan qərarlara uyğun addımlar atır.

Digər tərəfdən, Portuqaliyanın Rusiyaya hərbi texnologiya və ya dron tədarük etməsi məsələsi beynəlxalq sanksiyalar səbəbindən praktiki olaraq mümkün görünmür. Aydındır ki, Avropa İttifaqı Rusiya ilə bağlı geniş iqtisadi və texnoloji sanksiyalar tətbiq edib. Bu sanksiyalar xüsusilə hərbi və ikili təyinatlı texnologiyaların Rusiyaya ixracını ciddi şəkildə məhdudlaşdırır. Dronlar və pilotsuz uçuş aparatları isə çox vaxt ikili təyinatlı texnologiyalar kateqoriyasına daxil edilir. Buna görə də Avropa İttifaqına üzv dövlətlərin Rusiyaya bu tip texnologiyalar satması və ya ötürməsi hüquqi baxımdan qadağandır.

Bununla yanaşı, qlobal müdafiə sənayesində bəzən dolayı tədarük və texnologiya transferi ilə bağlı müzakirələr də ortaya çıxır. Bəzi hallarda texnologiyalar üçüncü ölkələr vasitəsilə ötürülə bilər və ya mülki məqsədli texnologiyalar sonradan hərbi məqsədlər üçün istifadə oluna bilər. Bu səbəbdən dron texnologiyaları ilə bağlı beynəlxalq nəzarət mexanizmləri son illərdə daha da sərtləşdirilib.

Portuqaliyanın texnologiya və startap ekosistemi son illərdə sürətlə inkişaf edir. Lissabon və digər şəhərlərdə fəaliyyət göstərən texnologiya şirkətləri robotika, süni intellekt və pilotsuz sistemlər sahəsində müxtəlif layihələr həyata keçirir. Bu layihələrin əksəriyyəti mülki məqsədlər üçün nəzərdə tutulsa da, bəzi texnologiyalar potensial olaraq müdafiə sektorunda da istifadə edilə bilər. Bu isə dövlətlərin texnologiya ixracı ilə bağlı daha ciddi nəzarət mexanizmləri tətbiq etməsinə səbəb olur.

Müasir müharibələrdə dronların geniş yayılması həm də yeni təhlükəsizlik problemləri yaradır. Pilotsuz sistemlərin nisbətən ucuz olması və müxtəlif ölkələr tərəfindən istehsal edilə bilməsi onların qlobal miqyasda sürətlə yayılmasına səbəb olub. Bu isə beynəlxalq hüquq, silah nəzarəti və təhlükəsizlik sahəsində yeni çağırışlar yaradır.

Portuqaliyanın mövqeyi ümumilikdə beynəlxalq hüquqa və müttəfiqlik öhdəliklərinə uyğun siyasət yürütməkdir. Ukraynaya dəstək məsələsində bu ölkə əsasən müdafiə yönümlü və humanitar xarakterli yardımlar göstərib. Bununla yanaşı, Avropa İttifaqının Rusiyaya qarşı tətbiq etdiyi sanksiyalara da tam şəkildə qoşulub.

Gələcək perspektivdə dron texnologiyalarının həm hərbi, həm də mülki sahələrdə daha geniş istifadə olunacağı gözlənilir. Bu isə ölkələrin müdafiə strategiyalarında pilotsuz sistemlərin rolunu artıracaq. Portuqaliya da bu texnologiyaların inkişafında iştirak edən Avropa ölkələrindən biri kimi tədqiqat və innovasiya layihələrinə investisiya yatırmağa davam edir.

Nəticə etibarilə, Portuqaliyanın Rusiya və Ukraynaya dron tədarük etməsi məsələsi müxtəlif geosiyasi və hüquqi amillərlə bağlıdır. Mövcud beynəlxalq sanksiyalar və siyasi mövqe səbəbindən Portuqaliyanın Rusiyaya hərbi dron tədarük etməsi real görünmür. Bunun əksinə olaraq, Ukraynaya göstərilən dəstək əsasən beynəlxalq müttəfiqlik və təhlükəsizlik çərçivəsində həyata keçirilir. Dron texnologiyalarının müasir müharibələrdə artan rolu isə gələcəkdə bu sahənin həm siyasi, həm də iqtisadi baxımdan daha çox müzakirə olunacağını göstərir.

Beləliklə, Portuqaliyanın dron texnologiyaları ilə bağlı fəaliyyəti yalnız hərbi aspektlərlə deyil, həm də texnoloji inkişaf, beynəlxalq əməkdaşlıq və təhlükəsizlik siyasəti kimi geniş bir kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Bu məsələ müasir geopolitik proseslərin və texnoloji dəyişikliklərin qarşılıqlı təsirini göstərən mühüm nümunələrdən biri hesab oluna bilər.

Stabil.Az