Trampın sülh planı: Moskva və Kiyev kompromisə gedəcəkmi?

Rusiya-Ukrayna müharibəsinin beşinci ilinə daxil olduğu bir vaxtda ABŞ prezidenti Donald Tramp administrasiyası münaqişənin diplomatik yolla dayandırılması istiqamətində yeni cəhdə başlayıb. ABŞ-ın xüsusi nümayəndəsi Stiv Uitkoff və Trampın kürəkəni, diplomatik prosesdə fəal iştirak edən Cared Kuşnerin əvvəl Moskvaya, daha sonra isə Kiyevə səfəri Vaşinqtonun danışıqları yenidən canlandırmaq niyyətinin göstəricisidir. Lakin səfərlərin ardınca ortaya çıxan mənzərə göstərir ki, diplomatik kanal yenidən açılsa da, müharibənin qısa müddətdə başa çatması hələ də real görünmür.

Uitkoff və Kuşner sentyabrın 5-də Moskvada Rusiya prezidenti Vladimir Putinlə üç saatdan artıq davam edən görüş keçiriblər. Kremlin nümayəndələri danışıqları “konstruktiv” və “faydalı” kimi qiymətləndiriblər. ABŞ tərəfi isə müharibənin dayandırılması üçün növbəti addımların müzakirə edildiyini açıqlayıb. Bununla belə, görüşdən sonra konkret razılaşma və ya genişmiqyaslı atəşkəs barədə məlumat verilməyib.

Bu məqam mühümdür. Çünki diplomatik danışıqlarda tərəflərin görüşməsi ilə real kompromis arasında böyük fərq var. Moskva ilə Vaşinqton arasında dialoqun bərpası özü müəyyən siyasi əhəmiyyət daşısa da, əsas sual Rusiyanın müharibənin dayandırılması üçün hansı güzəştlərə hazır olması və ABŞ-ın həmin güzəştləri qəbul etdirmək imkanının nə qədər olmasıdır.

Moskvanın mövqeyi dəyişibmi?

Hazırkı mərhələdə Rusiyanın əsas mövqeyində ciddi dəyişiklik əlamətləri görünmür. Kreml müharibənin “kök səbəblərinin” aradan qaldırılmasını tələb edir və Moskva özünün strateji məqsədlərindən imtina etdiyini nümayiş etdirmir. Rusiya prezidentinin müşaviri Yuri Uşakov Uitkoff və Kuşnerlə görüşdən sonra Putinin Rusiyanın qarşıya qoyduğu məqsədlərə nail olacağına əminliyini ifadə etdiyini bildirib.

Moskvanın tələblərinin mərkəzində Ukraynanın ərazi məsələsində güzəştləri, NATO-ya üzvlükdən imtina etməsi və Ukraynanın hərbi-siyasi gələcəyinə dair Rusiyanın təhlükəsizlik narahatlıqlarının nəzərə alınması dayanır. Bu məsələlər Kiyev üçün son dərəcə həssasdır. Çünki Ukraynanın ərazi bütövlüyünün tanınması və ya ölkənin təhlükəsizlik seçimlərinin məhdudlaşdırılması müharibənin nəticələrinə dair fundamental güzəşt demək olardı.

Buna görə də Putinlə görüşün “konstruktiv” adlandırılması hələ Moskvanın kompromisə hazır olduğu anlamına gəlmir. Əksinə, Rusiya diplomatiyası danışıqlardan öz mövqeyini dəyişməkdən çox, həmin mövqeni ABŞ-a birbaşa çatdırmaq üçün istifadə edə bilər.

Kiyevin qırmızı xətləri

Uitkoff və Kuşnerin Kiyevə səfəri isə Vaşinqton üçün ən azı Moskva səfəri qədər vacib idi. ABŞ nümayəndələrinin Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski ilə görüşməsi ilk növbədə göstərdi ki, Vaşinqton sülh prosesini yalnız Moskva ilə danışıqlar üzərindən qurmaq niyyətində deyil.

Kiyevin əsas tələbləri isə təhlükəsizlik təminatları, hava hücumundan müdafiə imkanlarının gücləndirilməsi və ərazi məsələsinin Ukraynanın suverenliyini nəzərə alan formada həll edilməsidir. Zelenski həmçinin qarşıdan gələn qış dövrü üçün enerji infrastrukturu və hava hücumundan müdafiə sistemlərinə xüsusi ehtiyac olduğunu vurğulayıb. ABŞ nümayəndələri ilə danışıqlarda mümkün “qış paketi”nin də müzakirə edildiyi bildirilir.

Burada əsas paradoks ortaya çıxır: Ukrayna müharibəni bitirmək istəyir, lakin təhlükəsizlik zəmanəti olmadan əldə ediləcək atəşkəsin Rusiyaya yenidən hərbi imkan toplamaq üçün vaxt verəcəyindən ehtiyat edir. Moskva isə əksinə, atəşkəsdən əvvəl əsas siyasi və ərazi məsələlərinin həllini istəyir.

Beləliklə, tərəflərin danışıqlara yanaşmasında fundamental fərq qalır. Rusiya əvvəlcə siyasi nəticələrin təmin edilməsini, Ukrayna isə davamlı atəşkəs və təhlükəsizlik mexanizmlərinin yaradılmasını istəyir.

Trampın planının əsas problemi

Donald Trampın sülh təşəbbüsünün ən böyük üstünlüyü onun siyasi iradəsidir. Vaşinqton müharibənin davam etməsindənsə, danışıqların nəticə verməsini istəyir və bunun üçün yüksək səviyyəli nümayəndələri birbaşa Putin və Zelenski ilə təmasa göndərir.

Lakin Trampın qarşısında üç əsas problem var.

Birincisi, Moskva müharibə meydanında hələ də öz mövqeyini güclü hesab edir. Rusiya hərbi və iqtisadi resurslarının tükəndiyini düşünmürsə, diplomatik masada böyük güzəştlərə getmək üçün motivasiyası da azalır.

İkincisi, Ukrayna öz ərazisinin bir hissəsindən imtina etməyə və təhlükəsizlik məsələsində qeyri-müəyyən zəmanətlərlə kifayətlənməyə hazır görünmür. Bu, təkcə Zelenski hökumətinin deyil, Ukrayna cəmiyyətinin və dövlət təhlükəsizliyinin gələcəyi ilə bağlı məsələdir.

Üçüncüsü, Avropa faktorudur. Rusiya-Ukrayna müharibəsinin nəticələri yalnız Moskva, Kiyev və Vaşinqton arasında əldə ediləcək razılaşmadan asılı deyil. Avropa ölkələri Ukraynanın təhlükəsizliyində, maliyyələşdirilməsində və hərbi dəstəyində mühüm rol oynayır. Buna görə də istənilən sülh mexanizminin Avropanın iştirakı və dəstəyi olmadan uzunmüddətli sabitlik yaratması çətin olacaq.

Diplomatiya niyə indi daha vacibdir?

Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, Uitkoff və Kuşnerin missiyasını uğursuz hesab etmək də tezdir. Çünki uzun müddət dalana dirənmiş danışıqlar prosesinin yenidən hərəkətə gətirilməsi özü müəyyən nəticədir.

Kreml sentyabrın 7-də ABŞ və Ukrayna ilə üçtərəfli danışıqların yenidən bərpa olunmasını istisna etmədiyini bildirib. Moskva bunun üçün konkret tarix və məkan müəyyənləşdirməyin hələ tez olduğunu desə də, bu açıqlama diplomatik kanalın tamamilə bağlanmadığını göstərir.

Digər tərəfdən, danışıqların bərpası ilə paralel hərbi əməliyyatların davam etməsi prosesin nə qədər kövrək olduğunu nümayiş etdirir. ABŞ nümayəndələrinin Kiyev səfərindən dərhal sonra Rusiya paytaxta genişmiqyaslı raket və dron zərbələri endirib. Sentyabrın 8-də baş verən hücum nəticəsində azı iki nəfər ölüb, 10 nəfər yaralanıb.

Bu hücumlar diplomatik prosesin qarşısındakı əsas problemi bir daha göstərir: tərəflər danışıqlar apararkən belə, hərbi təzyiqi özlərinin danışıqlar mövqeyini gücləndirən vasitə kimi görə bilərlər.

Tramp sülhə nail ola bilərmi?

Mövcud mənzərəyə əsasən, Trampın qısa müddətdə tam sülh sazişinə nail olması ehtimalını yüksək qiymətləndirmək çətindir. Daha real ssenari mərhələli prosesdir.

İlk mərhələdə məhdud atəşkəs, xüsusilə enerji infrastrukturu, şəhərlər və mülki obyektlərə zərbələrin dayandırılması istiqamətində razılaşma əldə edilə bilər. İkinci mərhələdə əsirlərin mübadiləsi, humanitar məsələlər və kommunikasiya kanallarının genişləndirilməsi gündəmə gələ bilər. Daha sonra ərazi statusu, təhlükəsizlik zəmanətləri, Ukraynanın gələcək hərbi-siyasi statusu və Rusiyaya qarşı sanksiyalar kimi daha mürəkkəb məsələlər müzakirə edilə bilər.

Belə yanaşma Tramp administrasiyasına da siyasi üstünlük verə bilər. Çünki birbaşa yekun sülh sazişi əldə etmək mümkün olmasa belə, mərhələli razılaşmalar Vaşinqtona “müharibəni dayandırmaq prosesinin” başladığını nümayiş etdirmək imkanı verər.

Lakin bunun üçün ABŞ-ın həm Moskva, həm də Kiyev üzərində real diplomatik təsir imkanlarından istifadə etməsi lazımdır. Vaşinqton yalnız Ukraynaya təzyiq göstərərsə, Moskvanın güzəştə getmədiyi bir şəraitdə sülh prosesi balansını itirə bilər. Əksinə, ABŞ Rusiyadan da konkret addımlar tələb edərsə, danışıqların etibarlılığı yüksələ bilər.

Nəticə

Uitkoff və Kuşnerin Moskva və Kiyev missiyası Rusiya-Ukrayna müharibəsinin dərhal başa çatması ilə nəticələnməyib. Lakin bu səfərlər bir müddətdir zəifləyən diplomatik mexanizmin yenidən işə salınması baxımından əhəmiyyətlidir. Moskva və Kiyev arasında mövqelər hələ də çox uzaqdır və son hərbi hücumlar bunun bariz göstəricisidir.

Ən mühüm məsələ Trampın sülh planının kağız üzərində nə qədər cəlbedici olması deyil, onun Rusiya və Ukraynanın bir-birinə zidd tələblərini hansı mexanizmlə uzlaşdıra bilməsidir. Putin üçün əsas məsələ Rusiyanın strateji məqsədlərinin və təhlükəsizlik tələblərinin tanınmasıdır. Kiyev üçün isə suverenlik, ərazi bütövlüyü və gələcək təhlükəsizlik zəmanətləridir.

Bu ziddiyyətlər aradan qaldırılmadan “tez sülh” mümkün görünmür. Buna görə Uitkoff və Kuşnerin səfərlərini yekun nəticədən çox, yeni diplomatik mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirmək daha doğru olar.

Hazırkı şəraitdə ən real perspektiv dərhal hərtərəfli sülh deyil, əvvəlcə məhdud atəşkəs və etimad yaradacaq tədbirlər, daha sonra isə siyasi razılaşma istiqamətində mərhələli danışıqlardır. Əgər Vaşinqton bu prosesi Moskva və Kiyevə eyni vaxtda güzəşt və öhdəliklər tələb edən balanslaşdırılmış çərçivəyə sala bilsə, Trampın təşəbbüsü nəticə verə bilər. Əks halda, Uitkoff və Kuşnerin missiyası əvvəlki diplomatik cəhdlər kimi müharibənin gedişatını dəyişdirmədən başa çata bilər.

Bu səbəbdən əsas sual artıq “Tramp sülh istəyirmi?” deyil. Əsas sual budur: Vaşinqton Moskvanı real güzəştə, Kiyevi isə ağrılı kompromisə eyni vaxtda razı sala biləcək qədər təsir imkanına malikdirmi? Hazırda bu suala qəti “bəli” demək üçün kifayət qədər əsas yoxdur. Moskva və Kiyev missiyasının ardınca Kiyevə yeni raket zərbələrinin endirilməsi də göstərir ki, diplomatiyanın qarşısında hələ çox ciddi maneələr var.

Stabil.Az