Qlobal sülhməramlı missiyalar geriləyib: Bu dünyaya nə vəd edir?

Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun (SIPRI) yeni hesabatına əsasən, sülhməramlı əməliyyatlarda iştirak edən şəxsi heyətin sayı 2025-ci ilin sonuna qədər ən azı son 25 ilin ən aşağı səviyyəsinə düşüb.

"Stabil.az"ın məlumatına görə, təşkilat hesab edir ki, buna “geosiyasi gərginlik, siyasi təzyiqlər və maliyyə böhranı” rəvac verir.

2025-ci il dekabrın 31-nə olan məlumata görə, sülhməramlı əməliyyatlara 78,6 min xarici mütəxəssis cəlb olunub ki, bu da 2016-cı illə müqayisədə 49% azdır və 2000-ci ildən bəri ən aşağı göstəricidir. Bununla yanaşı, şəxsi heyətin sayı onillik ərzində davamlı olaraq azalsa da, 2025-ci ildə il ərzində ən kəskin azalma – 17% qeydə alınıb.

Bildirilib ki, 2025-ci ildə dünyanın 34 ölkəsində 58 sülhməramlı əməliyyat fəaliyyət göstərib ki, bu da bir il əvvəlkindən üç missiya azdır. Eyni zamanda, şəxsi heyətin 73%-i cəmi beş missiyada cəmləşib ki, onların da dördü Sub-Sahara Afrikası (Afrikanın Böyük Səhradan cənubdakı hissəsi) ölkələrində həyata keçirilib. 2025-ci ilin iyul ayında BMT-nin sülhməramlı əməliyyatları 2 milyard dollar, yəni 2024–2025-ci illər üçün nəzərdə tutulmuş 5,6 milyard dollarlıq ümumi büdcəsinin 35%-dən çoxu həcmində kəsirlə üzləşib.

Qeyd edək ki, Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun açıqladığı bu son hesabat, qlobal təhlükəsizlik arxitekturasında fundamental və yeni çağırışlar doğuran bir transformasiyanın baş verdiyini ortaya qoyur. Dünyada münaqişələrin və geosiyasi gərginliklərin pik həddə çatdığı bir dövrdə, sülhü qorumaqla vəzifələndirilən beynəlxalq missiyaların son 25 ilin ən aşağı səviyyəsinə geriləməsi sadəcə statistik bir azalma deyil, çoxtərəfli diplomatiyanın və qlobal idarəetmənin böhranı kimi qiymətləndirilə bilər.

Hesabatda ən çox diqqət çəkən məqam sülhməramlı heyətin sayındakı azalmanın sürətidir. 2016-cı illə müqayisədə şəxsi heyətin yarıbayarı (49%) azalması və təkcə 2025-ci ildə 17%-lik rekord birdəfəlik enişin qeydə alınması sistemin eniş sürətini göstərir.

Bu tendensiya bizə iki mühüm reallığı anladır:

Konsentrasiya riski: Sülhməramlıların 73%-nin cəmi beş missiyada (əsasən də Sub-Sahara Afrikasında) cəmləşməsi o deməkdir ki, dünya sülhməramlılığı qlobal xarakterini itirir və lokallaşır.

Münaqişələrin sayının artması, missiyaların azalması: Dünyada qaynar nöqtələrin sayı artdığı halda, aktiv missiyaların sayının azalması beynəlxalq birliyin böhranlara reaksiya vermə qabiliyyətinin azaldığını göstərir.

SIPRI bu geriləmənin səbəblərini üç əsas amillə əlaqələndirir: geosiyasi gərginlik, siyasi təzyiqlər və maliyyə çatışmazlığı. Bu amillərin hər biri zəncirvari şəkildə bir-birini qidalandırır.

SIPRI-nin bu hesabatı qlobal təhlükəsizlikdə çoxtərəflilik erasının sonu kimi şərh oluna bilər. Sülhməramlılığın zəifləməsi isə yaxın gələcəkdə aşağıdakı fəsadlara yol aça bilər:

Güc amilinin ön plana çıxması: Beynəlxalq hüquq və sülhməramlı mexanizmlər işləmədikdə, münaqişə tərəfləri problemləri yalnız hərbi yolla həll etməyə meyl edə bilər.

Regional güclərin dominantlığı: BMT-nin boşaltdığı yerləri regional ittifaqlar (məsələn, Afrika İttifaqı) və ya böyük regional oyunçular doldurmağa çalışa bilər. Bu isə proqnozlaşdırıla bilməyən regional müharibələr riskini artırır.

Humanitar fəlakətlər: Sülhməramlıların olmadığı münaqişə zonalarında mülki əhalinin qorunması mexanizmi sıradan çıxır, bu isə qaçqın böhranlarını və humanitar fəlakətləri qaçılmaz edir.

Sülhməramlı kontingentin rekord həddə azalması dünyanın daha dinc bir yerə çevrilməsindən deyil, əksinə, qlobal xaos qarşısında beynəlxalq institutların təslim olmasından xəbər verir. Qlobal güclər kollektiv təhlükəsizlik naminə kompromisə gəlmədikcə, sülhməramlılığın böhranı daha da dərinləşə və dünya “hər kəsin hamıya qarşı müharibəsi” prinsipinə bir addım da yaxınlaşa bilər.

Stabil.Az