Qazaxıstanın yeni Konstitusiyası hansı dəyişikliklər gətirəcək?

Məlum olduğu kimi, Qazaxıstanda yeni Konstitusiya üzrə referendum müvəffəqiyyətlə başa çatıb.

“Stabil.az”ın məlumatına görə, ilkin nəticələrə görə, seçki zamanı seçici fəallığı 70 faizdən çox olub və səsvermə hüququndan istifadə edənlərin 90 faizi konstitusiyanı dəstəkləyib.

Referendum barədə danışan Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev seçkini ölkə üçün tarixi hadisə adlandırıb: “Ekzit-poll nəticələri artıq açıqlanıb və əminliklə deyə bilərik ki, Qazaxıstan yeni konstitusiyanın xeyrinə tarixi seçimini edib. Beləliklə, xalqımız səsvermə yolu ilə tariximizin gələcək istiqamətini və Qazaxıstanın taleyini müəyyənləşdirdi. Bir millət olaraq biz qanunun aliliyinin hökm sürdüyü və məsuliyyətli, yaradıcı vətəndaşların yaşadığı ədalətli cəmiyyət qurmaq istiqamətində mühüm addım atdıq”.

Hələ referendumdan əvvəlki günlərdə dəyişikliklərin təşəbbüskarı olan Tokayev bildirib ki, mövcud konstitusiya Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Qazaxıstanın müstəqilliyinin formalaşdığı çətin illərdə mühüm rol oynayıb, lakin zaman dəyişib və ölkənin yeni əsas sənədə ehtiyacı var.

Bəs yeni Konstitusiya Qazaxıstana hansı dəyişikliklər gətirir?

İlk olaraq qeyd etmək lazımdır ki, yeni Konstitusiyada prezidentin rolu gücləndirilir. Hazırda prezident Senatın razılığı ilə Konstitusiya Məhkəməsinin, Ali Məhkəmə Şurasının, Milli Bankın, Milli Təhlükəsizlik Komitəsinin və Baş prokurorun rəhbərlərini təyin edə bilir.

Yeni Konstitusiya ona əlavə olaraq Ali Məhkəmənin, Mərkəzi Seçki Komissiyasının, Ali Audit Palatasının, Dövlət Təhlükəsizlik Xidmətinin və İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkilin rəhbərlərini təyin etmək səlahiyyəti verir.

Prezident həmçinin yeni təkpalatalı parlament - Kurultayın razılığı ilə Konstitusiya Məhkəməsinin 10 hakimini, Mərkəzi Seçki Komissiyasının 6 üzvünü və Ali Audit Palatasının 8 üzvünü təyin edə biləcək.

Bununla yanaşı, əgər Kurultay bu namizədləri iki dəfə rədd edərsə, prezident parlamenti buraxmaq hüququna malik olacaq.

Parlament fəaliyyət göstərmədiyi dövrdə isə prezident “Qazaxıstan Respublikasının konstitusiya qanunları və ya qanunları qüvvəsinə malik fərmanlar” verə biləcək.

Kurultayın sədri və vitse-prezident də bu qaydaya tabe olacaq.

İslahatlar həmçinin Qazaxıstanda vitse-prezident vəzifəsini yenidən bərpa edir. Bu vəzifə ölkədə 1991-1996-cı illərdə mövcud olub, sonra isə ləğv edilmişdi.

Yeni qaydalara əsasən, vitse-prezident ölkəni xaricdə təmsil edəcək, prezidentin parlament və digər iclaslarda nümayəndəsi olacaq, həmçinin ölkə daxilində və xaricdə ictimai, mədəni və elmi dairələrlə əlaqələr quracaq. Onun digər səlahiyyət və vəzifələri prezident tərəfindən müəyyən ediləcək.

Yeni Konstitusiyada söz azadlığı ilə bağlı müddəalar da dəyişdirilib. Belə ki, mövcud Konstitusiyada “söz və yaradıcılıq azadlığı təmin olunur” deyilir. Yeni variantda isə bu təminatlar “elmi, texniki və bədii yaradıcılığı” da əhatə edəcək şəkildə genişləndirilib.

Ən çox müzakirə olunan dəyişikliklərdən biri qazax və rus dillərinin istifadəsi ilə bağlı ifadədəki kiçik dəyişiklikdir. “Bərabər əsaslarla” ifadəsi “yanaşı istifadə olunacaq” kimi əvəzlənib ki, bu da ekspertlərə görə qazax dilinə üstünlük verildiyini göstərir.

Bununla yanaşı, yeni Konstitusiyada şəxsi məlumatların qorunması sahəsi genişləndirilib. Həmçinin dinin dövlətdən ayrı olduğu açıq şəkildə qeyd edilib.

Nikah artıq iki insanın birliyi deyil, kişi və qadının birliyi kimi müəyyən ediləcək. Bu dəyişiklik LGBTQ+ təbliğatına qoyulan qadağadan sonra qəbul edilib.

Qazaxıstan BMT və Paris Sazişi kimi bir çox beynəlxalq təşkilatların üzvüdür və müqavilələrin tərəfdaşıdır. Mövcud Konstitusiyaya görə, ölkənin beynəlxalq öhdəlikləri daxili qanunlardan üstün sayılırdı. Yeni versiyada bu müddəa artıq yer almır.

Konstitusiya hələ də beynəlxalq hüquqa hörmət tələb edir və xarici siyasətin əsas prinsipləri dostluq münasibətləri, dialoq və digər ölkələrin daxili işlərinə qarışmamaq olaraq qalır. Lakin Qazaxıstan “silahlı qüvvədən ilk istifadə etməmək” öhdəliyini konstitusiyadan çıxarmaq istəyir.

Bununla yanaşı, beynəlxalq mənbələrdən maliyyələşən qeyri-hökumət təşkilatları və siyasi partiyalar yalnız xarici hökumətlərdən və təşkilatlardan deyil, həmçinin xarici şirkətlərdən və xarici iştiraklı şirkətlərdən aldıqları vəsaitləri də açıq şəkildə bəyan etməli olacaqlar.

Stabil.Az