Ötən il hərbi xərclərə görə hansı ölkələr liderdir?

Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun (Stockholm International Peace Research Institute — SIPRI) hesablamalarına görə, 2025-ci ildə qlobal müdafiə xərcləri 2,9% artaraq yeni rekord səviyyəyə - 2,887 trilyon dollara çatıb.

"Stabil.az"ın məlumatına görə, institutun “Trends in World Military Expenditure, 2025” adlı illik icmalında qeyd olunur ki, müdafiə xərcləri ardıcıl olaraq 11-ci ildir artır və son on ildə 41% yüksəlib.

Nəticədə hərbi xərclərin qlobal ÜDM-də payı 2,5% təşkil edib. Orta hesabla dünyada müdafiəyə dövlət xərclərinin 6,9%-i və adambaşına 352 dollar sərf olunub.

Qlobal xərclərin 80 faizi, yəni 2,304 trilyon dollar 15 ölkənin payına düşür. 2024-cü illə müqayisədə dəyişməyən ilk beşlik - ABŞ, Çin, Rusiya, Almaniya və Hindistan birlikdə 2025-ci ildə müdafiəyə 1,686 trilyon dollar, yəni qlobal göstəricinin 58%-ni xərcləyib.

ABŞ bir neçə ildir ki, hərbi xərclərə görə birinci yerdədir. 2025-ci ildə ölkə müdafiəyə 954 milyard dollar (qlobal göstəricinin 33%-i) sərf edib. Lakin 2024-cü illə müqayisədə xərclər 7,5% azalıb. SIPRI analitikləri bunu ABŞ-ın digər ölkələrə göstərdiyi yardımın kəskin azalması ilə izah edirlər. Bu yardım əvvəlcə Pentaqonun ilkin büdcəsindən əlavə ayrılmış vəsaitlər hesabına həyata keçirilirdi.

2022–2025-ci illərdə ABŞ Müdafiə Nazirliyinə Ukraynanın dəstəyi üçün ümumilikdə 127 milyard dollar ayrılıb. Bunun 65,1 milyardı 2025-ci ilin sonunadək xərclənib. 2024-cü ildə Pentaqona İsrailə dəstək üçün əlavə 13 milyard dollar ayrılmışdı. 2025-ci ildə nə Ukraynaya, nə də İsrailə əlavə vəsait ayrılmasa da, İsrail həmin il ABŞ-dan 3,8 milyard dollar yardım alıb. Bu, ABŞ Dövlət Departamentinin büdcəsindən maliyyələşdirilən və 2019–2028-ci illəri əhatə edən ayrıca mexanizm çərçivəsində baş verib.

2025-ci ildə Vaşinqtonun prioritetləri nüvə silahlarının modernləşdirilməsi və qabaqcıl silahların inkişafı olub. Məqsəd ABŞ-ın Qərb yarımkürəsində hərbi üstünlüyünü qorumaq və Asiya-Sakit okean regionunda Çini cilovlamaqdır.
İkinci yerdə olan Çin 2025-ci ildə müdafiəyə 336 milyard dollar (qlobal xərclərin 12%-i) sərf edib. Çin artıq 31 ildir ki, hərbi xərclərini artırır. Belə ki, 2025-ci ildə bu göstərici illik müqayisədə 7,4% artıb, ümumilikdə isə 2016–2025-ci illər arasında 62% yüksəlib. Bu vəsaitlərin məqsədi 2035-ci ilə qədər Çin Xalq Azadlıq Ordusunun hərtərəfli modernləşdirilməsidir: məsələn, 2025-ci ildə Pekin altıncı nəsil J-36 və J-50 döyüş təyyarələrini sınaqdan keçirib və H-20 strateji bombardmançısı ilkin əməliyyat hazırlığı səviyyəsinə çatıb.

Rusiya isə 2025-ci ildə müdafiəyə 190 milyard dollar (qlobal xərclərin 6,6%-i) sərf edərək üçüncü yeri qoruyub. 2024-cü illə müqayisədə Moskvanın hərbi xərcləri 5,9% artıb, bu, 2022-ci ildə Ukraynada genişmiqyaslı hərbi əməliyyatların başlanmasından bəri ən aşağı artım tempidir. Bununla belə, institut qeyd edir ki, Rusiyanın iqtisadiyyatı üçün hərbi yük yüksək olaraq qalır, bu isə ÜDM-in 7,5%-i və dövlət xərclərinin 20%-i deməkdir.

Analitiklər hərbi satınalmaların necə dəyişdiyinə də diqqət çəkirlər: Ukraynadakı münaqişə “tədricən tükənmə müharibəsinə çevrildiyindən, Rusiya əməliyyat xərclərini məhdudlaşdırmaq məqsədilə daha ucuz silah sistemləri almağa başlayıb”. Burada xüsusilə, dronlardan istifadə artıb.

Almaniya 2025-ci ildə müdafiəyə 114 milyard dollar (qlobal xərclərin 3,9%-i) sərf edib ki, bu, 2024-cü illə müqayisədə 24% çoxdur. SIPRI qeyd edir ki, Almaniyada müdafiə xərclərinin ikirəqəmli faiz artımı artıq üçüncü ildir davam edir. 1990-cı ildən bəri ilk dəfə bu göstərici ÜDM-in 2%-ni keçib, 2025-ci ildə 2,3% təşkil edib. Berlin 2029-cu ilə qədər bu göstəricini 3,5%-ə çatdırmağı planlaşdırır.

Hindistan isə 2025-ci ildə müdafiəyə 92,1 milyard dollar (qlobal xərclərin 3,2%-i) sərf edib və bu göstəricini illik müqayisədə 8,9% artırıb. Burada əsas amil 2025-ci ilin mayında Hindistanla Pakistan arasında baş vermiş münaqişə olub. Döyüş təyyarələri, raketlər və pilotsuz uçuş aparatlarının istifadə olunduğu bu qarşıdurma fonunda Nyu-Dehli ilkin müdafiə büdcəsinə yenidən baxaraq aviasiya xərclərini 18% artırmalı olub.

Regionlar üzrə qiymətləndirməyə gəlincə, SIPRI-nin hesablamalarına görə son on ildə Şimali və Cənubi Amerikanın qlobal xərclərdə payı 5,5% azalaraq 37%-ə düşüb, Avropanın payı isə 11% artaraq 30%-ə çatıb.

SIPRI analitikləri Şimali Atlantika Alyansının ümumi xərclərini də ayrıca qiymətləndiriblər. Belə ki, NATO-ya üzv olan 32 ölkənin 2025-ci ildə ümumi müdafiə xərcləri 1,581 trilyon dollar (qlobal xərclərin 55%-i) təşkil edib. İnstitut qeyd edir ki, alyans üzvləri 2035-ci ilə qədər hərbi xərclərini milli ÜDM-in 5%-nə çatdırmağı planlaşdırırlar. Bunun 3,5%-i əsas hərbi ehtiyaclara, 1,5%-i isə “müdafiə və təhlükəsizliklə əlaqəli xərclərə” yönəldilməlidir.

Eyni zamanda, NATO daxilində əsas və qeyri-əsas hərbi xərclərin dəqiq meyarları hələ də müəyyən edilməyib. SIPRI-yə görə bu, iki problem yaradır: birincisi, kateqoriyalar arasındakı qeyri-müəyyən sərhəd şəffaflığı və ictimai nəzarətin effektivliyini azaldır. İkincisi isə siyasi məqsədlərə çatmaq üçün bəzi üzv ölkələri qeyri-hərbi xərcləri hərbi kimi göstərməyə təşviq edə bilər.

Stabil.Az