İxracdan asılı iqtisadiyyatlar: risklər və imkanlar

Qloballaşma dərinləşdikcə bir çox ölkələr öz iqtisadi modelini ixraca əsaslanan strategiya üzərində qurub. Bu model xüsusilə təbii resurslarla zəngin və ya ucuz istehsal üstünlüyünə malik dövlətlər üçün cəlbedici görünür.

“Stabil.az”ın məlumatına görə, lakin “bütün iqtisadiyyatı ixracdan asılı” olan ölkələr qlobal bazarlardakı dalğalanmalara qarşı həddindən artıq həssas olur. Belə iqtisadiyyatlarda daxili tələbin zəifliyi, sektorlararası balansın pozulması və siyasi-iqtisadi risklərin artması müşahidə edilir.

İxracdan asılı iqtisadiyyat o ölkələrə xasdır ki, ÜDM-in, dövlət büdcəsinin və valyuta daxilolmalarının böyük hissəsi xaricə satılan məhsul və xidmətlərdən formalaşır. Bu məhsullar çox vaxt bir və ya bir neçə əsas sektorda cəmlənir: enerji (neft-qaz), mədənçilik, kənd təsərrüfatı xammalı və ya aşağı əlavə dəyərli sənaye məhsulları.

Bu modelin klassik nümunələrindən biri Səudiyyə Ərəbistanıdır. Ölkə uzun illərdir ki, büdcə gəlirlərinin böyük hissəsini neft ixracından əldə edir. Eyni şəkildə Rusiya iqtisadiyyatı da enerji resurslarının, xüsusilə neft və qazın ixracına güclü şəkildə bağlıdır. Latın Amerikasında isə Venesuela iqtisadiyyatının əsas dayağı uzun müddət neft olub və qiymət enişləri ölkəni dərin böhranla üz-üzə qoyub.

İxracdan asılı ölkələrdə tez-tez “resurs lənəti” adlandırılan fenomen müşahidə olunur. Bu anlayışa görə, zəngin təbii ehtiyatlar iqtisadi inkişafı avtomatik təmin etmir, əksinə, düzgün idarə olunmadıqda struktur problemlər yaradır.

“Hollandiya sindromu” isə ixrac gəlirlərinin artması nəticəsində milli valyutanın möhkəmlənməsi və digər sektorların, xüsusilə emal sənayesinin rəqabət qabiliyyətini itirməsi ilə xarakterizə olunur. Nəticədə ölkə iqtisadiyyatı bir sektordan asılı vəziyyətə düşür və şaxələndirmə zəifləyir.

Məsələn, Nigeriya neft ixracatçısı olsa da, qeyri-neft sektorunun inkişafı uzun illər zəif qalıb. Kənd təsərrüfatı və sənaye sahələri ixrac gəlirlərinin kölgəsində qalaraq rəqabət qabiliyyətini itirib.

İxracdan asılı iqtisadiyyatların ən böyük riski qlobal qiymət şoklarıdır. Enerji və xammal bazarlarında qiymətlərin enməsi birbaşa büdcə gəlirlərinin azalmasına, sosial xərclərin ixtisarına və borclanmanın artmasına səbəb olur.

Qatar və Küveyt kimi Körfəz ölkələri böyük suveren fondlar hesabına bu riskləri qismən balanslaşdıra biliblər. Lakin daha zəif institusional çərçivəyə malik ölkələrdə qiymət enişləri makroiqtisadi sabitliyi ciddi şəkildə pozur.

Tamamilə ixracdan asılı iqtisadiyyatlar resurs əsaslı deyil. Şərqi Asiyada sənaye ixracına söykənən modellər formalaşıb. Məsələn, Cənubi Koreya və Vyetnam ixrac yönümlü sənayeləşmə strategiyası ilə qlobal bazarlara inteqrasiya olunublar.

Bu ölkələrdə ixracın əsasını yüksək əlavə dəyərli məhsullar - elektronika, avtomobil, tekstil və texnologiya komponentləri təşkil edir. Fərq ondadır ki, burada ixrac tək bir xammal məhsuluna deyil, şaxələndirilmiş sənaye bazasına söykənir. Bu isə risklərin bölüşdürülməsinə və davamlı artıma şərait yaradır.

İxracdan asılı ölkələr üçün digər mühüm risk geosiyasi faktorlardır. Sanksiyalar, ticarət müharibələri və logistik zəncirlərin pozulması ixrac gəlirlərinə birbaşa təsir edir.

Məsələn, Rusiyaya qarşı tətbiq olunan sanksiyalar enerji ixracının istiqamətini dəyişməyə məcbur etdi. Alternativ bazarların tapılması isə əlavə nəqliyyat və infrastruktur xərcləri yaratıb. Eyni zamanda qlobal enerji keçidi (yaşıl enerji siyasətləri) uzunmüddətli perspektivdə neft və qaz ixracatçıları üçün strateji risk yaradır.

Onu da qeyd edək ki, ixracdan asılı iqtisadiyyatlarda daxili bazar çox vaxt ikinci planda qalır. Yüksək ixrac gəlirləri idxalın artmasına, istehlakın xarici məhsullara yönəlməsinə səbəb olur. Bu isə yerli istehsalın zəifləməsi ilə nəticələnə bilər.

Belə ölkələrdə sosial rifah ixrac gəlirlərindən birbaşa asılı olur. Qiymətlərin düşməsi işsizliyin artmasına, sosial proqramların azalmasına və gəlir bərabərsizliyinin dərinləşməsinə gətirib çıxara bilər.

Analitiklərin əksəriyyəti ixracdan asılı ölkələr üçün əsas çıxış yolunu iqtisadiyyatın şaxələndirilməsində görür. Bu proses aşağıdakı istiqamətləri əhatə edir:

          1. Qeyri-xammal sektorunun inkişafı

          2. Kiçik və orta biznesin təşviqi

          3. İnsan kapitalına investisiya

          4. Texnologiya və innovasiyanın dəstəklənməsi

          5. Regional və qlobal dəyər zəncirlərinə inteqrasiya

Məsələn, Səudiyyə Ərəbistanı “Vision 2030” proqramı ilə neftdən asılılığı azaltmağı, turizm və texnologiya sektorlarını inkişaf etdirməyi hədəfləyir. Körfəz ölkələrinin bir qismi maliyyə, logistika və aviasiya mərkəzlərinə çevrilərək alternativ gəlir mənbələri formalaşdırmağa çalışır.

Bütün iqtisadiyyatı ixracdan asılı olan ölkələr qlobal bazarın imkanlarından maksimum yararlana bilsələr də, eyni zamanda yüksək risk zonasındadırlar. Xüsusilə xammal ixracatçıları üçün qiymət dəyişkənliyi, geosiyasi təzyiqlər və enerji keçidi uzunmüddətli çağırışlar yaradır.

Davamlı inkişaf üçün əsas şərt iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, institusional islahatlar və insan kapitalının gücləndirilməsidir. Əks halda ixrac gəlirlərinin müvəqqəti bolluğu uzunmüddətli struktur zəifliklərini gizlədə, lakin aradan qaldıra bilməz.

İxracdan asılı model qısa və orta müddətdə sürətli artım və valyuta axını təmin edə bilər. Lakin strateji baxış olmadan bu model iqtisadi sabitliyi kövrək vəziyyətə salır. Qlobal iqtisadiyyatın dəyişən reallıqları fonunda çevik və şaxələndirilmiş iqtisadi struktur artıq seçim deyil, zərurətdir.

Stabil.Az