İran uranı haqqında nə bilirik?

İranın nüvə silahına malik olmaması və zənginləşdirilmiş urandan istifadə etməklə belə silah istehsal etmək imkanına sahib olmaması, son bir il ərzində ABŞ-ın İran rəsmiləri ilə apardığı danışıqlarda əsas tələblərindən biri olub. Bu, həmçinin ötən il İran və İsrail arasında baş verən 12 günlük müharibə zamanı Vaşinqtonun İranın nüvə obyektlərini bombalamasına əsas səbəb idi. Eyni mövzu fevralın sonunda Yaxın Şərqdə başlayan və hələ də davam edən münaqişənin də səbəbi kimi göstərilir.

"Stabil.az"ın məlumatına görə, İran isə nüvə proqramının yalnız mülki enerji məqsədlərinə xidmət etdiyini iddia edir. İran rəsmiləri əvvəlki danışıqlarda zənginləşdirmə səviyyəsinin azaldılmasını müzakirə etməyə açıq olduqlarını bildirsələr də, bunun milli suverenlik məsələsi olduğunu deyərək proqramın tamamilə ləğv edilməsindən imtina ediblər.

Qeyd edək ki, 2015-ci ildə ABŞ-ın sabiq prezidenti Barak Obama administrasiyası İran və digər ölkələrlə Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planını razılaşdırmışdı. Bu razılaşmaya əsasən, İran yüksək səviyyədə uran zənginləşdirməməyə və tez-tez yoxlamalara razı olmuşdu. Lakin Donald Tramp prezidentliyinin ilk dövründə ABŞ-ı bu sazişdən çıxardı.

İranın uranı haqqında nə bilirik?

Hazırda İranın təxminən 440 kiloqram həcmində və 60 faiz səviyyəsində zənginləşdirilmiş urana malik olduğu güman edilir. Bu səviyyə nüvə silahı istehsalı üçün tələb olunan 90 faizlik həddə daha sürətli çatmağa imkan verir. “Bu miqdar nəzəri olaraq 10-dan çox nüvə başlığı istehsal etmək üçün kifayət edə bilər”, - deyə Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyin rəhbəri Rafael Qrossi martın əvvəlində “Al Jazeera”ya bildirmişdi.

Bu zaman Qrossi qeyd etmişdi ki, 60 faiz zənginləşdirilmiş uranın təxminən yarısı hələ də İranın İsfahan nüvə obyektindəki tunel kompleksində saxlanılır. Naməlum miqdarın isə Natanz obyektində olduğu düşünülür. Bu iki yeraltı nüvə obyekti, eləcə də Fordodakı üçüncü obyekt ötən il 12 günlük müharibə zamanı ABŞ və İsrailin hava zərbələri nəticəsində məhv edilib, yaxud ciddi zədələnib və hazırkı münaqişədə də hədəf alınıb.

Ekspertlərin fikrincə, ABŞ zənginləşdirilmiş uranın yerini bilsə belə, onu çıxarmaq üçün hərbi quru əməliyyatı ciddi kimyəvi, logistik və taktiki maneələrlə üzləşəcək.

Bəs ABŞ qüvvələri urana necə çata bilər?

Hərbi ekspertlərin sözlərinə görə, bu, olduqca çətin olacaq.

Zənginləşdirilmiş uranın təxminən yarısının saxlanıldığı düşünülən İsfahan şəhəri dənizdən 480 kilometrdən çox məsafədə yerləşir və ən yaxın ABŞ hərbi gəmilərindən yüzlərlə kilometr uzaqdadır.

Bu o deməkdir ki, ABŞ qüvvələri aktiv müharibə zonasından keçərək çox uzun məsafəni qət etməlidir. Onlar həmçinin ağır texnika, o cümlədən ekskavatorlar gətirməlidirlər, çünki tunel girişlərinin ABŞ-İsrail hava hücumları nəticəsində dağıntılar altında qaldığı güman edilir.

Əraziyə çatdıqdan sonra quru qüvvələri obyekt ətrafında geniş təhlükəsizlik zonası yaratmalı və yeraltı obyektlərdən nüvə materialının çıxarılması əməliyyatı başa çatana qədər bu ərazini nəzarətdə saxlamalıdır.

Yaxın Şərq İnstitutunun baş elmi işçisi Ceyson Kampbell bildirib: “Ərazini mühasirəyə almaq, müddəti əvvəlcədən müəyyən edilə bilməyən qazıntı işlərinə başlamaq və eyni zamanda demək olar ki, İran tərəfindən fasiləsiz atəş altında təhlükəsiz qalmaq risklidir və praktik deyil”.

Uran çıxarılsa, onunla nə ediləcək?

Los Alamos Milli Laboratoriyasının keçmiş radiokimyaçısı Şerıl Rofer hesab edir ki, uran böyük ehtimalla heksaflorid qazı formasında saxlanılır. Bu qazın idarə olunması çətindir və su ilə reaksiyaya gedərək son dərəcə zəhərli və korroziyaya səbəb olan maddələr yaradır.
Uran heksafloridi neytronların nəzarətsiz çoxalmasının qarşısını almaq üçün kiçik, ayrı-ayrı konteynerlərdə saxlanılmalıdır. Bu isə o deməkdir ki, silindrlər bir-birindən aralı yerləşdirilməlidir və hava zərbəsi və ya tələsik daşınma zamanı baş verə biləcək zədələnmə zəhərli maddələrin yayılmasına və ətrafdakı şəxslər üçün radiasiya təhlükəsinə səbəb ola bilər.

Alman Marşal Fondunun eksperti Ian Lesser bildirib: “Bu, bir neçə helikopter və bir neçə saatlıq əməliyyat deyil — çox daha mürəkkəb məsələdir. Əgər hamısını çıxara biləcəyinizə tam əmin olmasanız, bu, İranı gələcəkdə nüvə proqramını daha da inkişaf etdirməyə təşviq edə bilər.”

Daha az riskli yanaşma ABŞ-ın İranla razılaşma əldə etməsi olardı — danışıqlar aparanlar fevralın 28-də ilk hücumdan əvvəl buna çalışırdılar. Belə bir razılaşma nəticəsində ehtiyat ya beynəlxalq təşkilatın nəzarəti altında saxlanıla, ya zənginləşdirmə səviyyəsi azaldıla (“downblending”), ya da İranın razılığı ilə ölkədən çıxarıla bilər.

1994-cü ildə ABŞ qüvvələri “Project Sapphire” adlı əməliyyat çərçivəsində Qazaxıstandan ABŞ-a təxminən 600 kiloqram silah səviyyəli uran daşımışdı. Bu əməliyyat gizli həyata keçirilsə də, Sovet İttifaqından qalan nüvə materiallarını aradan qaldırmaq məqsədilə Qazaxıstan hakimiyyəti və Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliklə koordinasiya olunmuşdu.
Silahlara Nəzarət və Yayılmanın Qarşısının Alınması Mərkəzinin məlumatına görə, əməliyyatda iştirak edən qruplar materialı gizli şəkildə metallurgiya zavodundan yerli hava limanına daşımaq üçün dörd həftə ərzində həftədə altı gün, gündə 12 saat işləyiblər.

Stabil.Az