Hörmüz Boğazı böhranı: Qlobal ticarətin qaydaları necə dəyişir?

Müasir dünya iqtisadiyyatı onilliklər ərzində vahid və maneəsiz hərəkət prinsipləri üzərində qurulub. “Sərbəst bazar” və “açıq ticarət yolları” anlayışları qlobal tədarük zəncirinin toxunulmaz sütunları hesab edilirdi. Lakin Amerika Birləşmiş Ştatları və İran arasında Hörmüz boğazı ətrafında yaşanan son gərginliklər və diplomatik manevrlər göstərir ki, qlobal ticarətin fundamental qaydaları köklü şəkildə dəyişir.

"Stabil.az"ın məlumatına görə, ABŞ Prezidenti Donald Trampın boğazın yenidən açılması ilə bağlı sazişin böyük ölçüdə müzakirə olunduğunu bəyan etməsi bazarlara müvəqqəti və qısamüddətli rahatlıq gətirsə də, problemin kökü daha dərindədir. Hazırkı böhran sadəcə gəmilərin fiziki keçid sərbəstliyi ilə bağlı deyil, bu, qlobal strateji keçid nöqtələrinin kimin “idarəetməsi” və “nəzarəti” altında olması mübarizəsidir.

Tarixən dəniz ticarət yollarında əsas məsələ “çıxış imkanı” olub - yəni gəmilərin bir nöqtədən digər nöqtəyə maneəsiz keçə bilməsi. Əgər yol açıqdırsa, ticarət davam edir, qapalıdırsa, böhran yaranır. Lakin Hörmüz boğazında formalaşan yeni reallıq bu binar yanaşmanı sıradan çıxarır. İndi strateji sual “Gəmilər keçə bilirmi?” sualından “Qaydaları kim təyin edir?” sualına keçid edir.

İranın boğazı idarə etmək, marşrut qərarlarına müdaxilə etmək və potensial tranzit rüsumları tətbiq etmək planları rəsmi Tehranın geosiyasi rıçaqlardan istifadə edərək müvəqqəti üstünlükləri daimi hüquqi və inzibati rola çevirmək istəyini bəyan edir. İdarəetmə dedikdə, risklərin qiymətləndirilməsi, sığorta şərtlərinin diktə edilməsi, istisnaların müəyyənləşdirilməsi və normal kommersiya fəaliyyətinin hansı siyasi şərtlərlə həyata keçiriləcəyinə qərar verilməsi nəzərdə tutulur. Bu, beynəlxalq dəniz hüququnun deyil, güc siyasətinin ticarət üzərində hakim mövqeyə yüksəlməsidir.

Diplomatik danışıqların uğurla nəticələnməsi və tərəflərin kompromisə gəlməsi ilk baxışda müsbət ssenari kimi görünə bilər. Lakin burada ən böyük risk - "yalnış sabitlik" illüziyasıdır. Müvəqqəti deeskalasiya ilə real normallaşma eyni anlayışlar deyil. Gərginliyin azaldılması sadəcə olaraq dərhal baş verə biləcək hərbi münaqişə riskini təxirə salır. Normallaşma isə sistemə olan etimadı bərpa edir.

Müvəqqəti sakitlik dövrlərində fond bazarları yüksələ bilər, neft qiymətləri ucuzlaşar və yükdaşıma tarifləri normallaşar. Lakin fundamental risk yox olmur, sadəcə növbəti danışıqlar və ya təzyiq dövrünə qədər dondurulur. Qlobal bazarlar çox vaxt bu keçici sakitliyi davamlı sülh kimi qiymətləndirərək səhvə yol verirlər. Sabitlik mütləq etibara əsaslanmalıdır; əgər ticarət iştirakçıları sabah marşrutun bağlanıb-bağlanmayacağını bilmirlərsə, orada strateji sabitlikdən danışmaq qeyri-mümkündür.

Hörmüz boğazındakı qeyri-müəyyənlik dalğaları dərhal şərqə tərəf yönəlir. Çin, Hindistan, Yaponiya və Cənubi Koreya kimi Asiya nəhəngləri Körfəz enerjisinin əsas istehlakçılarıdır. Bu ölkələrin sənayesi və iqtisadi artımı birbaşa olaraq bu boğazdan keçən tankerlərin təhlükəsizliyindən asılıdır. Lakin məsələ təkcə Asiya ilə məhdudlaşmır. Geosiyasi rəqabətə heç bir təsir imkanı olmayan bir çox inkişaf etməkdə olan zəif iqtisadiyyatlar enerji daşıyıcılarının qiymət dəyişkənliyinə və logistik qeyri-müəyyənliklərə qarşı tamamilə müdafiəsizdirlər.

Müasir ticarət təkcə gəminin fiziki olaraq hərəkət etməsi demək deyil. O, həm də hüquqi şəffaflıq, sığorta təminatı, bank ödənişlərinin təhlükəsizliyi və proqnozlaşdırıla bilən maya dəyəri üzərində qurulur.

Geosiyasi risklər artdıqca:

-Neft emalı zavodlarıdəyişən risk mükafatları fonunda satınalmaları uzunmüddətli planlaşdıra bilmirlər.

-İstehsalçılar enerji və nəqliyyat bahalaşmasını öz mənfəət marjalarına daxil etmək məcburiyyətində qalırlar, bu da qlobal inflyasiyanı artırır.

-Sığorta şirkətləri risk dərəcələrini qaldırır və ya bəzi zonalara təminat verməkdən imtina edirlər.

-Banklar və treyderlər sanksiya və uyğunluq xərclərini kompensasiya etmək üçün maliyyə əməliyyatlarını çətinləşdirirlər.

Bu, geosiyasi sabitliyin qlobal iqtisadiyyata sızma formasıdır. İqtisadiyyat artıq təkcə qəfil və böyük şoklarla (məsələn, müharibənin başlaması ilə) zərər görmür; o, həm də gündəlik ticarətin xərclərini tədricən artıran xroniki qeyri-müəyyənliklərlə aşınır.

Hörmüz boğazı böhranının beynəlxalq sistemə verdiyi ən böyük dərs qloballaşmanın sonunun gəlməsi deyil, onun xarakterinin dəyişməsidir. Biz "siyasi cəhətdən şərti qloballaşma" dövrünə qədəm qoyuruq. Əvvəllər strateji infrastruktur obyektləri — boru kəmərləri, dəniz boğazları, rəqəmsal kabellər — siyasi cəhətdən neytral zonalar hesab olunurdu. Bu gün isə onlar geosiyasi təzyiq və rıçaq alətləridir.

Hökumətlər və korporasiyalar öz biznes modellərini "sürtünməsiz hərəkət" fərziyyəsi üzərində qura bilməzlər. İndi keçid hüququ, liman xidmətləri, sığorta müqavilələri və tədarük zəncirləri hər an siyasi şərtlərdən asılı olaraq dəyişə bilər. Hörmüz boğazı bu geniş transformasiyanın sadəcə ən parlaq və kritik nümunəsidir.
Həm siyasətçilər, həm də korporativ idarə heyətləri üçün köhnə fərziyyələr dövrü bitmiş hesab olunur. Dövlət xadimləri üçün böhrana reaksiya vermək sadəcə gəmilərin hərəkətini bərpa etməkdən ibarət olmamalıdır; bu, sığortaçılar, gəmiçilik şirkətləri və enerji alıcıları arasında yeni, çoxtərəfli təhlükəsizlik və koordinasiya mexanizmlərinin qurulmasını tələb edir.

Şirkət rəhbərlikləri üçün isə geosiyasi risk artıq logistika və ya xəzinədarlıq hesabatlarının küncündə qeyd olunan müvəqqəti bir bənd ola bilməz. Əsas sual böhranların baş verib-verməyəcəyi deyil, mövcud biznes modellərinin bu təkrarlanan qeyri-sabitliyi öz daxilində necə udacağıdır. İran və ABŞ arasındakı danışıqların nəticəsindən asılı olmayaraq, qlobal ticarətin geosiyasi fırtınalardan tamamilə təcrid olunmuş şəkildə fəaliyyət göstərə biləcəyi barədə köhnə illüziya artıq tarixə qovuşub.

Stabil.Az