Əraqçinin Pekin səfəri: İran Çindən nə istəyir?

Mayın 6-da İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi Pekində çinli həmkarı Van İ ilə görüşüb. Bu görüş Tehran və Vaşinqton arasında sülh razılaşmasının əldə olunması istiqamətində səylərin sürətləndiyi, eyni zamanda ABŞ prezidentinin Hörmüz boğazını açmaq cəhdlərinə fasilə verildiyini elan etdiyi bir vaxta təsadüf edib.

"Stabil.az"ın məlumatına görə, analitiklərin fikrincə, bu səfər Çinin ABŞ-İran müharibəsində böyük maraqlarının olduğunu və Pekinin münaqişənin istiqamətinə təsir göstərə biləcək rol oynaya biləcəyini göstərir.

Qeyd edək ki, Pekindəki görüş zamanı Van İ yenidən ABŞ və İsrailin İrana qarşı hərbi əməliyyatlarını “qanunsuz” adlandırıb. Rəsmi Pekin dəfələrlə münaqişəni beynəlxalq hüququn pozulması kimi təqdim edib, lakin İranın bütün addımlarını tam şəkildə dəstəkləməkdən çəkinib.

Çin həmçinin İranın keçmiş ali dini lideri Ayətullah Əli Xameneinin öldürülməsini təhlükəli eskalasiya adlandırıb və bunun beynəlxalq siyasəti “cəngəllik qanunlarına” qaytara biləcəyi barədə xəbərdarlıq edib. Pekin Rusiya ilə birlikdə BMT Təhlükəsizlik Şurasında İranın Hörmüz boğazındakı hərəkətlərini pisləyən təşəbbüslərə də veto qoyub.

Eyni zamanda, Çin Tehranla iqtisadi əlaqələrinə görə ABŞ-ın artan təzyiqlərinə müqavimət göstərib. Vaşinqton İran neftini almaqda ittiham olunan Çin şirkətlərinə qarşı sanksiyalar tətbiq edib. Pekin isə Çin şirkətlərinə bu sanksiyalara əməl etməməyi tapşırıb.

Bununla belə, ABŞ-ın maliyyə naziri Skott Bessent yenə də açıq şəkildə Çini Tehran üzərindəki təsirindən istifadə edərək böhranın yumşaldılmasına kömək etməyə çağırıb. Bu, ötən ilin sonunda əldə edilmiş ilkin ticarət razılaşmasından sonra ABŞ-Çin münasibətlərində müşahidə olunan son yumşalmanın əlaməti kimi qiymətləndirilir.

Pekindəki Tsinxua Universitetinin Beynəlxalq Təhlükəsizlik və Strategiya Mərkəzinin (CISS) tədqiqatçısı Codi Ven bildirib ki, Çinin mesajları əsasən Çin üçün enerji idxalı və ticarət baxımından həyati əhəmiyyət daşıyan Hörmüz boğazı ətrafında daha böyük qeyri-sabitliyin qarşısını almağa yönəlib.

“Məncə, Çin İranı danışıqlar masasına qaytarmaq və Hörmüz boğazını əvvəlki kimi açıq saxlamaq üçün əlindən gələni edəcək”, - deyə Ven deyib.

ABŞ sanksiyalarının İranı Çin ticarəti və investisiyalarından ciddi şəkildə asılı vəziyyətə salmasından sonra Çin Tehran üçün ən vacib iqtisadi dayaq olaraq qalır.
Çin İranın neft ixracatının böyük hissəsini, çox vaxt endirimli qiymətlərlə alır, İranın gəlirləri isə əsasən Çin malları və xidmətlərinin alınmasına yönəldilir. Bu asılılıq 2021-ci ildə iki ölkə arasında infrastruktur, ticarət və təhlükəsizlik əməkdaşlığını əhatə edən 25 illik strateji tərəfdaşlıq sazişi imzalandıqdan sonra daha da güclənib.

Bu fonda analitiklər hesab edirlər ki, Əraqçinin səfəri həm də münaqişənin kritik mərhələsində Pekindən diplomatik dəstək almağa yönəlib.

Ərəb-Britaniya Anlaşma Şurasının direktoru Kris Doyl “Əl-Cəzirə” telekanalına bildirib ki, Tehran çox güman ki, Hörmüz boğazındakı gərginliyi azaltmağa razı olacağı halda Çinin İranı nə dərəcədə dəstəkləməyə hazır olduğunu aydınlaşdırmağa çalışır.

“İranın xarici işlər naziri yəqin ki, Pekinə Çindən aydınlıq və əminlik almaq üçün gedib ki, əgər onlar boğazı açmağa qərar versələr, Pekin diplomatik dəstəyi davam etdirəcək və BMT-də də onları dəstəkləyəcək”, - Doyl deyib.

Tehranın çox güman ki, Hörmüz boğazı ilə bağlı əlavə sanksiyaların qarşısını almaq üçün BMT-də Çinin dəstəyinə ehtiyacı olacaq. İran rəsmilərinin həmçinin Si Cinpinin gələn həftə Trampla görüşü zamanı Pekinin hansı mövqe tutacağı və Çinin Vaşinqtona Tehranı narahat edə biləcək güzəştlər edib-etməyəcəyi ilə bağlı təminat almağa çalışdığı bildirilir.

Doyl səfərin vaxtının əhəmiyyətli olduğunu qeyd edib, çünki Vaşinqton getdikcə Pekinə İrana təsir göstərmək üçün daha çox təzyiq edir.

“Gələn həftə Tramp gəlir və Tramp administrasiyası son günlər Pekinə daha çox təzyiq göstərir ki, İran üzərindəki təsirindən istifadə etsin, Tehrana təzyiq göstərsin və onu müharibəni dayandırmaq, xüsusilə də Hörmüz boğazını bağlamağa son qoymaq üçün danışıqlar masasına gətirsin”, - o deyib.

ABŞ mediasında yayılan xəbərlərdə həmçinin Çinin İrana hərbi dəstəyi artırmağı nəzərdən keçirdiyi bildirilib. “CBS News”un məlumatına görə, Pentaqonun kəşfiyyat analitikləri Pekinin Tehrana müasir radar və hava hücumundan müdafiə sistemləri verməyi dəyərləndirdiyini hesab edir, lakin hər hansı təchizatın baş tutub-tutmadığı hələ aydın deyil.

Analitiklər hesab edirlər ki, İranın hazırkı əsas prioriteti, Tehranın boğazdakı fəaliyyətlərini azaltmağa razı olarsa, Çinin diplomatik dəstəyini davam etdirəcəyinə dair təminat almaqdır.

Qeyd olunur ki, Çinin əsas maraqlarından biri regionda sabitliyin qorunması və Qərbdəki bir çox rəqiblərindən daha sürətlə böyüməyə davam edən iqtisadiyyatı üçün əlverişli şəraitin saxlanılmasıdır. Hörmüz boğazından malların sərbəst keçidi burada əsas rol oynayır, çünki uzunmüddətli pozuntu həm Çinin iqtisadiyyatını və qlobal bazarları, həm də enerji təhlükəsizliyini təhdid edir.

Bu səbəbdən analitiklərə görə, Pekin Tehranı gəmi marşrutlarını açıq saxlamağa və danışıqlara qayıtmağa təşviq edəcək.

Eyni zamanda Çin İranı Yaxın Şərqdə ABŞ təsirinə qarşı mühüm regional balanslaşdırıcı qüvvə kimi görür və İran hökumətinin ciddi şəkildə zəifləməsini istəmir.

İran Çinə enerji sahəsindən kənarda da strateji üstünlüklər verir. Tehran neft əməliyyatlarında Çin yuanının istifadəsini getdikcə daha çox təşviq edir və bununla da Pekinin ABŞ dollarının hegemonluğu şəraitində yuanın beynəlxalq rolunu genişləndirmək səylərini dəstəkləyir.

Analitiklər hesab edirlər ki, Çin bu böhranı Şərqi Asiyadan kənarda da razılaşmalar əldə edə bilən qlobal diplomatik güc imicini gücləndirmək üçün fürsət kimi görə bilər.

Stabil.Az