Avropa Parlamentinin “Qwant” seçimi: Məxfilik savaşında yeni mərhələ

Son illərdə qlobal texnologiya bazarında “rəqəmsal suverenlik” və “məlumatların məxfiliyi” anlayışları sadəcə hüquqi terminlər olmaqdan çıxıb və böyük geosiyasi strategiyaların tərkib hissəsinə çevrilib. Bunun ən bariz nümunələrindən biri Avropa Parlamentinin xidməti kompüterlərdə standart axtarış sistemi kimi ABŞ nəhəngi “Google”dan imtina edərək, Fransanın regional layihəsi olan “Qwant” sisteminə keçid etmək qərarıdır.

"Stabil.az"ın məlumatına görə, dəyişikliklər iyunun 4-dən qüvvəyə minir. Xarici media yazır ki, bu qərar “parlamentin rəqəmsal suverenliyin təmin edilməsi və istifadəçilərin fərdi məlumatlarının qorunması ilə bağlı öhdəliklərinə uyğun olaraq” qəbul edilib.

“Politico” nəşrinin yaydığı məlumat görə isəbu addım Brüsselin xarici texnoloji asılılığı azaltmaq və Avropa İttifaqı (Aİ) vətəndaşlarının, xüsusən də dövlət məmurlarının fərdi məlumatlarını qorumaq istiqamətində atdığı ən ciddi praktiki addımlardan biridir.

Avropa Komissiyasının xarici texnologiya tədarükçülərindən asılılığı azaltmağa yönəlmiş yeni tədbirlər paketi fonunda reallaşan bu dəyişiklik, rəqəmsal dünyada güclər nisbətinin dəyişməsinə yönələn uzunmüddətli strategiyanın tərkib hissəsidir.

Bəs Avropa Parlamentinin güvəndiyi “Qwant” əslində nədir, necə işləyir və “Google” kimi bir imperiyaya qarşı nə dərəcədə real alternativ ola bilər?

Əvvəla, qeyd edək ki, 2013-cü ildə fransız investisiya mütəxəssisi Jan-Manuel Rozan və kiber-təhlükəsizlik eksperti Patrik Konstant tərəfindən Parisdə təsis edilən “Qwant”, istifadəçi məxfiliyini fəaliyyətinin mərkəzinə qoyan bir Avropa axtarış sistemidir. Layihənin əsas məqsədi, istifadəçilərin internetdəki fəaliyyətlərini izləməyən, şəxsi məlumatları reklam bazarlarına satmayan və neytral axtarış nəticələri təqdim edən bir platforma yaratmaq idi.

“Google”, “Yahoo” və ya “Bing” kimi ənənəvi axtarış mühərrikləri istifadəçilərin axtarış tarixçəsini, IP ünvanlarını, yerləşdiyi məkanı və rəqəmsal izlərini toplayaraq “fərdiləşdirilmiş reklam” profilləri yaradır. “Qwant” isə bu biznes modelindən imtina edir. Platformanın fəlsəfəsi iki əsas sütun üzərində qurulub: istifadəçilərin izlənilməməsi və axtarış nəticələrində qərəzsizliyin (neytrallığın) qorunması.

“Qwant”ın iş prinsipləri onu digər axtarış sistemlərindən ayıran texniki və etik xüsusiyyətlərə malikdir:

-Kuki (Cookie) və izləmə kodlarının olmaması: “Qwant” brauzerinizə sizin kimliyinizi və ya keçmiş fəaliyyətinizi izləyən heç bir kuki faylı yerləşdirmir. Saytdan çıxdığınız an axtarış sessiyanız tamamilə silinir.

“Filtr Qabığı” (Filter Bubble) effektinin sındırılması: Ənənəvi axtarış sistemləri sizin siyasi baxışlarınıza, maraqlarınıza və keçmiş axtarışlarınıza uyğun nəticələr göstərir. Bu isə insanları fərqli informasiya mənbələrindən təcrid edərək “filtr qabığı” yaradır. “Qwant”da isə eyni sözü eyni anda axtaran hər bir istifadəçi, onun kimliyindən asılı olmayaraq, tamamilə eyni nəticələri görür.

-Gəlir Modeli: Bəs “Qwant” pulları necə qazanır? Şirkət fərdiləşdirilmiş reklamlardan imtina edərək “kontekstual reklam” modelindən istifadə edir. Məsələn, siz “velosiped” sözünü axtardıqda, sistem sizin şəxsi məlumatlarınıza baxmır, sadəcə həmin an daxil etdiyiniz sözə uyğun ümumi velosiped reklamlarını göstərir.

- İnteqrasiya Olunmuş İnterfeys: “Qwant” axtarış nəticələrini tək bir səhifədə bir neçə sütuna bölür: veb nəticələr, xəbərlər, sosial media reaksiyaları və alış-veriş. Bu da istifadəçiyə mövzu barədə multidissiplinar baxış bucağı qazandırır.
Avropa Parlamentinin Qərarının Arxasındakı Səbəblər

Avropa Parlamentinin daxili sənədlərində “Qwant” sisteminin “istifadəçilərin izlənilməsinin və fərdi məlumatların toplanmasının qarşısını almaq üçün hazırlanmış təhlükəsiz alternativ” kimi qiymətləndirilməsi təsadüfi deyil. Bu qərarın arxasında bir neçə strateji amil dayanır:

1. Rəqəmsal və Texnoloji Suverenlik

Avropa İttifaqı uzun illərdir ki, rəqəmsal infrastruktur, bulud texnologiyaları və süni intellekt sahəsində ABŞ (Google, Microsoft, Amazon) və Çin (Huawei, TikTok) nəhənglərinə qarşı tam asılı vəziyyətdədir. Avropanın siyasi qərarlarının qəbul edildiyi mərkəzdə - parlament daxilində xarici texnologiyalardan istifadə, qitənin təhlükəsizliyi üçün potensial risk hesab olunur. Fransa istehsalı olan bir sistemə keçid rəqəmsal müstəqillik bəyanatıdır.

2. GDPR və Hüquqi Öhdəliklər

Aİ-nin Ümumi Məlumatların Mühafizəsi Reqlamenti (GDPR) dünyada fərdi məlumatların qorunması sahəsində ən sərt qanunvericilikdir. “Google” kimi şirkətlərin məlumat toplama siyasəti tez-tez Avropa məhkəmələrində və GDPR müstəvisində böyük cərimələrlə qarşılaşır. Avropa Parlamentinin öz qanunlarına sadiqlik nümayiş etdirmək üçün GDPR prinsiplərinə tam cavab verən yerli axtarış sisteminə keçməsi administrativ məntiqin tələbidir.

3. Kibertəhlükəsizlik və casusluq riskləri

Dövlət rəsmilərinin, deputatların və diplomatların internetdə etdikləri axtarışlar, maraqlandıqları strateji mövzular strateji kəşfiyyat materialı ola bilər. Xarici serverlərdə toplanan məlumatların təhlükəsizliyinə zəmanət verilmədiyi üçün, Avropa daxilində qalan və şifrələnən məlumat axını kibertəhlükəsizliyin təmin edilməsində kritik rol oynayır.

“Qwant” həqiqətən “Google”u əvəz edə bilərmi?

Bütün bu müsbət tərəflərinə baxmayaraq, “Qwant”ın qlobal bazarda və hətta Avropanın özündə “Google”un hegemonluğuna ciddi zərbə vurması qısa müddətdə real görünmür. Şirkətin qarşısında dayanan bir neçə ciddi problem mövcuddur:

-İnfrastruktur və asılılıq: “Qwant” özünün güclü indeksləşdirmə alqoritmlərinə malik olsa da, qlobal miqyasda tam müstəqil deyil. Şirkət veb indekslərin əhəmiyyətli bir hissəsini və reklam şəbəkəsi infrastrukturunu təmin etmək üçün “Microsoft Bing” ilə tərəfdaşlıq edir. Bu isə “tam Avropa müstəqilliyi” ideyasına kölgə salır.

-İstifadəçi vərdişləri və rahatlıq: “Google” təkcə axtarış sistemi deyil, o, Maps, YouTube, Gmail, Drive kimi nəhəng ekosistemləri birləşdirir. “Qwant” oxşar xidmətlər (məsələn, Qwant Maps) inkişaf etdirməyə çalışsa da, funksionallıq və sürət baxımından hələ ki rəqibindən geri qalır.

- Süni İntellekt Yarışı: Müasir dövrdə axtarış sistemləri artıq generativ süni intellekt modelləri (məsələn, Google Gemini) ilə inteqrasiya olunur. “Qwant”ın bu böyük büdcəli texnoloji yarışda rəqibləri ilə ayaqlaşması üçün böyük investisiyalara ehtiyacı var.

“Qwant” hələ ki “Google”un milyardlarla dollarlıq bazar payını əlindən ala bilməsə də, Avropa daxilində “məxfilik koridoru” yaratmaq baxımından diqqətçəkən platformadır.

Stabil.Az