Aİ Serbiyaya maliyyələşməni niyə dayandırıb?

Avropa İttifaqının Genişlənmə üzrə komissarı Marta Kos Aİ-nin Serbiyaya bütün maliyyə dəstəyini dayandırdığını açıqlayıb. Bu qərarın ölkənin məhkəmə sistemi ilə bağlı siyasətinə görə verildiyi qeyd olunub.

"Stabil.az"ın məlumatına görə, Serbiya Avropa İttifaqına üzv olmasa da, hüquqi islahatların həyata keçirilməsi üçün qurumdan qrantlar və maliyyə vəsaiti almaq hüququna malik idi.

“Hazırda biz inkişaf planı çərçivəsində bütün ödənişləri dayandırmışıq, çünki məhkəmə sistemində yenidən geriləmə müşahidə olunur. Bu problem aradan qaldırılana qədər ölkə Aİ-nin maliyyə dəstəyindən yararlana bilməyəcək,” – deyə Marta Kos Friburqdə keçirilən mətbuat konfransında bildirib.

Qeyd edək ki, Serbiya Avropa İttifaqına üzvlük üçün müraciətini 2009-cu ildə edib. Ölkə namizəd statusunu isə 2012-ci ildə əldə edib. Serbiya hökumətinin məlumatına görə, Belqrad 2000-ci ildən bu yana Aİ-dən qrantlar, kreditlər və investisiyalar formasında 70 milyard avrodan çox vəsait alıb.

Avropa İttifaqının Serbiya üçün maliyyələşdirmənin dayandırılması və ya məhdudlaşdırılması mövzusu son illərdə siyasi və iqtisadi müzakirələrin mərkəzində yer alıb. Bu məsələ təkcə tərəflər arasındakı münasibətləri deyil, həm də Balkan regionunun sabitliyini və gələcək inteqrasiya perspektivlərini birbaşa təsir edir. Aİ-nin bu cür qərarlarının arxasında duran səbəblər çoxşaxəlidir və siyasi, hüquqi, iqtisadi və geosiyasi faktorların kəsişməsində formalaşır.

Əsas səbəblərdən biri Serbiyanın Aİ standartlarına uyğunlaşma prosesində ləngimələr və bəzi hallarda geriləmələrdir. Aİ-yə üzvlük üçün namizəd ölkələrdən hüququn aliliyi, məhkəmə müstəqilliyi, korrupsiyaya qarşı mübarizə və demokratik institutların gücləndirilməsi tələb olunur. Serbiyada isə bu sahələrdə problemlərin davam etməsi Aİ tərəfindən tez-tez səsləndirilir. Bu da maliyyə dəstəyinin şərtləndirilməsinə və bəzən dayandırılmasına gətirib çıxara bilər.

Digər mühüm faktor Serbiyanın xarici siyasət kursudur. Aİ üzvlüyə namizəd ölkələrdən öz xarici siyasətlərini birliklə uyğunlaşdırmağı gözləyir. Lakin Serbiya ənənəvi olaraq Rusiya ilə yaxın münasibətlər saxlayır və bəzi hallarda Aİ-nin sanksiya siyasətinə qoşulmur. Xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsi kontekstində bu mövqe Brüsseldə narahatlıq yaradır. Serbiyanın bu balans siyasəti Aİ tərəfindən strateji qeyri-müəyyənlik kimi qiymətləndirilə bilir və nəticədə maliyyə axınlarına təsir edir.

Kosovo məsələsi də Aİ-Serbiya münasibətlərində əsas gərginlik nöqtələrindən biridir. Kosovo ilə münasibətlərin normallaşdırılması Aİ-nin əsas şərtlərindən biridir. Brüssel dialoqu çərçivəsində əldə olunan razılaşmaların icrasında gecikmələr və ya geri addımlar Aİ tərəfindən mənfi qarşılanır. Bu isə maliyyə dəstəyinin azaldılması və ya dayandırılması kimi vasitələrlə təzyiq mexanizminə çevrilir.

Aİ-nin maliyyələşdirməni dayandırmasının digər səbəbi vəsaitlərin istifadəsi ilə bağlı şəffaflıq problemləridir. Aİ fondları əsasən infrastruktur, iqtisadi inkişaf və institusional islahatlara yönəldilir. Lakin bu vəsaitlərin effektiv və şəffaf istifadə olunmaması ilə bağlı şübhələr yarandıqda, Aİ nəzarəti gücləndirir və bəzən maliyyəni müvəqqəti olaraq dayandırır.

Maliyyələşdirmənin dayandırılmasının Serbiya üçün bir sıra ciddi nəticələri ola bilər. İlk növbədə, iqtisadi təsirlər diqqət çəkir. Aİ Serbiyanın ən böyük ticarət tərəfdaşlarından biridir və ölkəyə ən çox maliyyə dəstəyi göstərən qurumdur. Bu dəstəyin azalması infrastruktur layihələrinin ləngiməsinə, xarici investisiyaların azalmasına və iqtisadi artımın zəifləməsinə səbəb ola bilər. Xüsusilə regionların inkişafı və kənd təsərrüfatı kimi sahələrdə Aİ fondlarının rolu böyükdür.

Siyasi baxımdan bu vəziyyət Serbiyanın daxili siyasətində də dəyişikliklərə yol aça bilər. Aİ ilə münasibətlərin gərginləşməsi ölkə daxilində Avropa inteqrasiyasına dəstəyin azalmasına səbəb ola bilər. Bu isə alternativ geosiyasi tərəfdaşlara – məsələn, Rusiya və ya Çinə yönəlməni gücləndirə bilər. Belə bir ssenari Balkan regionunda geosiyasi rəqabəti daha da artırar.

Bununla yanaşı, maliyyə dəstəyinin dayandırılması Serbiyada islahatların sürətlənməsi üçün stimul da yarada bilər. Aİ tez-tez “şərtli maliyyələşdirmə” siyasətindən istifadə edir, yəni islahatlar həyata keçirildikcə maliyyə dəstəyi bərpa olunur. Bu baxımdan, maliyyənin dayandırılması Serbiya hökumətini daha ciddi addımlar atmağa vadar edə bilər.

Aİ-nin qərarının regional sabitlik baxımından da nəticələri əhəmiyyətlidir. Balkanlar tarixən həssas region olub və Aİ bu bölgədə sabitliyin qorunmasında mühüm rol oynayır. Serbiyaya maliyyə dəstəyinin azalması regionda iqtisadi və sosial gərginlikləri artıra bilər. Bu isə dolayısı ilə qonşu ölkələrə də təsir göstərə bilər.

Yekun olaraq qeyd edə bilərik ki, Avropa İttifaqının Serbiyaya maliyyələşdirməni dayandırması kompleks səbəblərdən qaynaqlanır və çoxşaxəli nəticələr doğura bilər. Bu, həm siyasi təzyiq aləti, həm də islahatları təşviq edən mexanizm kimi xarakterizə oluna bilər. Gələcəkdə tərəflər arasında bu münasibətlərin necə inkişaf edəcəyi isə tərəflərin atacağı addımlardan, xüsusilə də Serbiyanın Aİ standartlarına uyğunlaşma istiqamətində göstərəcəyi irəliləyişdən asılı olacaq.

Stabil.Az